Kanada'da kontrol altına alınamayan yüzlerce orman yangını, ABD'nin 20'den fazla eyaletinde geniş çaplı bir hava kirliliği krizine yol açtı. NASA verileri, yalnızca Ontario'da 180'den fazla, ülke genelinde ise 850'ye yakın yangının aktif olduğunu gösteriyor. Bu yangınlardan yükselen duman bulutları, Ortabatı'dan Doğu Yakası'na kadar uzanan geniş bir alanda hava kalitesi uyarılarını tetikledi.
ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), en büyük tehdidin insan saçından 30 kat daha küçük olan ince partikül madde (PM2.5) olduğunu belirtiyor. Bu mikroskobik parçacıklar akciğerlerin derinliklerine nüfuz edebiliyor ve kan dolaşımına karışabiliyor.
Miami Beach'te göğüs cerrahı ve akciğer kanseri uzmanı Dr. Fernando Safdie, Fox News Digital'e yaptığı açıklamada, "Asıl endişe PM2.5 olarak bilinen ince partikül kirliliğidir. Bu parçacıklar akciğerlerin derinliklerine inecek kadar küçüktür ve en küçükleri kan dolaşımına geçebilir" dedi. Safdie, dumanın aynı zamanda tahriş edici gazlar taşıdığını ve bu kombinasyonun semptomları tetiklediğini ekledi.
ABD'deki vatandaşlar için sağlık riskleri neler?
Orman yangını dumanının en yaygın etkisi solunum sistemi tahrişi olarak öne çıkıyor. Dr. Safdie, "Çoğu kişi yanma veya sulanma hissi, kaşıntılı boğaz, burun akıntısı veya öksürük fark eder" diye konuştu. Semptomların göğüste sıkışma, nefes darlığı, hırıltı, baş ağrısı, yorgunluk ve kalp atışında hızlanmaya kadar ilerleyebileceğini belirtti.
Astım, KOAH veya kronik bronşit hastalarında dumanın alevlenmeye yol açabileceği veya mevcut semptomları kötüleştirebileceği uyarısında bulunan Safdie, Amerikan Kalp Derneği'ne göre yangın dumanının kardiyovasküler sistemi de zorlayabildiğini aktardı. Duman, iskemik kalp hastalığı, düzensiz kalp ritmi, kalp yetmezliği, pulmoner emboli ve inme nedeniyle acil servis başvurularında artışla ilişkilendiriliyor.
EPA, kısa süreli maruziyetin kalp yetmezliğini kötüleştirebileceğini ve erken ölüme katkıda bulunabileceğini belirtiyor. Uzun süreli maruziyet ise erken ölüm, kronik kalp ve akciğer hastalıkları, akciğer kanseri, bilişsel gerileme ve demansın yanı sıra erken doğum ve düşük doğum ağırlığı gibi gebelik komplikasyonları riskini artırıyor.
ABD'de en çok kimler risk altında?
Dr. Safdie'ye göre çocuklar, akciğerleri henüz gelişme aşamasında olduğu ve vücut ölçülerine göre daha fazla hava soludukları için en yüksek risk grubunda yer alıyor. Yaşlı yetişkinler, hamileler ve astım, KOAH veya kalp hastalığı gibi rahatsızlıkları bulunan ABD vatandaşları da özellikle savunmasız durumda. Bağışıklık sistemi zayıf olanlar ve kronik böbrek yetmezliği yaşayanlar diğer yüksek riskli gruplar arasında sayılıyor. Açık havada çalışan işçiler de gün boyu maruziyet nedeniyle risk altında.
Dumandan korunma yolları
Dr. Safdie, dış ortam hava kalitesi tehlikesinin her zaman görünür olmayabileceğine dikkat çekerek, "Yangınları görmeseniz bile dumana ve yüksek derecede kirli havaya maruz kalabilirsiniz" dedi. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ile EPA'nın ABD'deki vatandaşlar için önerdiği koruyucu önlemler şöyle:
- Hava kalitesini takip edin: Dışarı çıkmadan önce AirNow.Gov üzerinden hava kalitesini kontrol edin. Hassas gruplar Hava Kalitesi İndeksi (AQI) 100'ü aştığında dış mekan aktivitelerini sınırlamalı, 150 ve üzerinde herkes maruziyeti azaltmalı.
- Duman yoğunken içeride kalın: Pencereleri ve kapıları kapalı tutun. Klima veya merkezi HVAC kullanıyorsanız, sistemi iç hava sirkülasyonuna ayarlayarak dumanlı dış havanın eve girişini azaltın.
- İç ortam havasını temizleyin: HEPA filtreli taşınabilir bir hava temizleyici çalıştırın veya en yüksek verimli filtreyi kullanın. Duman seviyeleri yüksekken mum yakmak, sigara içmek, kızartma yapmak veya elektrik süpürgesi kullanmak gibi iç mekan hava kirliliğini artıran faaliyetlerden kaçının.
- Gerekirse N95 maske takın: Duman yoğunken dışarı çıkmak zorundaysanız, iyi oturan bir N95 solunum maskesi zararlı ince parçacıkların çoğunu filtreleyebilir.
- Ağır dış mekan egzersizini azaltın: Yoğun egzersiz daha hızlı ve derin nefes almaya yol açarak akciğerlere ulaşan ince partikül miktarını artırır. Uzmanlar, hava kalitesi düzelene kadar antrenmanları içeriye taşımayı öneriyor.
Ne zaman yardım alınmalı?
Dr. Safdie, "Nefes almak gerçekten zorlaştığında dayanmaya çalışmayın" uyarısında bulunarak, dinlenmekle geçmeyen nefes darlığı, inatçı öksürük, hırıltı, göğüs sıkışması, baş dönmesi veya kalp çarpıntısı durumunda tıbbi yardım alınması gerektiğini söyledi. Astım veya KOAH hastalarının doktor tarafından verilen eylem planına uymaları gerektiğini belirten Safdie, "Kurtarıcı inhaleriniz işe yaramıyorsa beklemeyin. Şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı veya kafa karışıklığı için 911'i arayın. Şüpheye düştüğünüzde kontrol ettirin" dedi.
Kısa süreli maruziyetin uzun vadeli hasara yol açması beklenmese de "çok yoğun" maruziyetin kronik sorunlara neden olabileceğini vurgulayan Safdie, itfaiyeciler gibi doğrudan yangının içinde bulunanların uygun ekipmanla çok iyi korunması gerektiğini, çünkü duman ve PM2.5 yoğunluğunun aşırı yüksek olacağını ve kronik sorunlara yol açabileceğini sözlerine ekledi. Genel nüfus için ise böyle bir maruziyetin olası olmadığını, sorunun daha çok akut düzeyde kalacağını ifade etti.
