Donald Trump, Great Salt Lake için 1 milyar dolarlık bir federal program önerdi. Beyaz Saray’ın bütçe teklifine giren plan, göle su girişini artırmayı, ekosistemi onarmayı ve göl yatağındaki toksinlerle mücadeleyi amaçlıyor.
Utah’ta su seviyesi yıllardır düşen göl, 2022 Kasım’ında rekor düşük seviyeye indi. O dönemde ortaya çıkan göl yatağından kalkan toz, Salt Lake Vadisi’ni günlerce etkiledi; tozun içinde madencilik ve eritme faaliyetlerinden kalan kirleticiler de bulundu.
Su kaybı ve ekolojik risk
Gölün su seviyesi doğal olarak mevsimlere göre değişse de, son yaklaşık 90 yılda genel eğilim aşağı yönlü oldu. Bilim insanları bu düşüşte daha sıcak yazların ve kurak kışların etkisine dikkat çekiyor; ancak asıl baskının yukarı havzadaki su yönlendirmelerinden kaynaklandığı belirtiliyor.
Gölü besleyen üç tatlı su nehrinin sularının yaklaşık üçte ikisi, yol boyunca kurulan barajlar ve kanallarla başka kullanımlara aktarılıyor. Bu yönlendirmelerin yüzde 70’inden fazlası tarım için yapılıyor; bu suyun da yaklaşık yüzde 80’i özellikle hayvan yemi olarak kullanılan yonca üretimine gidiyor.
Bilim insanları, mevcut koşullar sürerse gölün beş yıl içinde yok olma riskine girdiği uyarısını Ocak 2023’te yapmıştı. Gölün kaybı, çevredeki ekosistemdeki omurgasızlar ve kuşlar için büyük bir tehdit oluşturacağı gibi, göl yatağındaki ince toz nedeniyle bölgede solunum ve kalp-damar hastalıklarını da artırabilir.
Trump’ın çıkışı ve bütçe teklifi
Trump, 21 Şubat’ta yaptığı paylaşımda gölü "çevresel bir tehlike" olarak tanımladı ve bunun acilen ele alınması gerektiğini söyledi. Aynı mesajda Utah Valisi Spencer Cox ile konuyu görüştüğünü, sürecin sonuçlandırılacağını ve "gölü yeniden büyük yapma" ifadesini kullandı.
Bütçe teklifinde yer alan programın İçişleri Bakanlığı öncülüğünde, ABD Ordusu Mühendisler Birliği, Tarım Bakanlığı ve Çevre Koruma Ajansı iş birliğiyle yürütülmesi planlanıyor. Paket; göle su akışını iyileştirme, sulak alanları ve habitatı onarma, istilacı türleri temizleme ve göl yatağındaki toksinleri azaltma gibi başlıkları içeriyor.
Utah’ın masadaki seçenekleri
Utah yönetimi, fonların nasıl kullanılacağına dair çeşitli seçenekler ortaya koydu. Bunlar arasında çiftçilerin su haklarını satması ya da kiralaması için 300 milyon dolar, şehirlerde su tasarrufu programları için 244 milyon dolar, ekosistem restorasyonu için 100 milyon dolar ve büyük mühendislik çözümleri için 190 milyon dolar yer alıyor.
Çiftçilere su hakları karşılığında ödeme yapılması, planın en kritik ayağı olarak öne çıkıyor. Eğer ödemeler Colorado Nehri havzasında geçen yıl uygulanan kira bedellerine benzer seviyede olursa, 300 milyon dolar yaklaşık 800 bin acre-feet suyu gölde bırakmaya yetecek büyüklüğe ulaşabilir; ancak bu, yalnızca bir yıllık akışı karşılayacak.
Gölün korunması için bunun her yıl yinelenmesi ya da su haklarının kiralanması yerine satın alınması gerekecek. Yine de tarımsal kullanımdan doğal kullanıma su kaydırma fikri, Great Salt Lake’e yaklaşımda önemli bir kırılma olarak görülüyor.
Havzanın geçmişi ve bugünkü alarm
20. yüzyıl boyunca göl için çoğunlukla büyük mühendislik hayalleri kuruldu. Devlet planlamacıları ve özel şirketler, gölün yarısını setle ayırıp tatlı su rezervuarına dönüştürme gibi projeleri defalarca gündeme getirdi; ancak bu yaklaşım, gölü korunması gereken hassas bir ekosistem yerine ekonomik kazanca açılacak bir kaynak olarak gören anlayışı da yansıtıyordu.
Gölün etrafındaki bugünkü alarm hali, artık onu nasıl daha verimli kullanılacağı tartışmasından çok, yok oluşunu nasıl durduracağı sorusuna dayanıyor. Ute, Paiute ve Shoshone halkları için ise göl ve onu besleyen sular, bölgeye Mormon yerleşimciler gelmeden çok önce yaşamın ve dini hayatın ayrılmaz bir parçasıydı.
Yerleşimciler geldikten sonra da göl kısa sürede hem tuz çıkarımı hem de sulama için kullanılmaya başlandı. Bölge tarihi boyunca suyun yönünün değiştirilmesi, tarımın genişlemesi ve kentlerin büyümesi gölün bugünkü hassas dengesini daha da kırılgan hale getirdi.
