Yapay zeka şirketlerinin modellerini eğitmek için milyonlarca kitabı satın alıp taraması, ABD'deki mahkeme kararlarıyla birlikte telif hukukunun en tartışmalı başlıklarından birine dönüştü. Türkiye Basım Yayın Meslek Birliği Genel Sekreteri Av. Arb. Melahat Boran'a göre ABD'deki davalar, bir kitabı taramanın hukuken "çoğaltma" sayılabileceğini gösteriyor.
Anthropic davası ve 1,5 milyar dolarlık uzlaşma
Boran, ABD'de görülen Bartz v. Anthropic davasında yasal olarak satın alınıp taranan kitaplarla model eğitiminin "adil kullanım" kapsamında görüldüğünü hatırlattı. Ancak korsan sitelerden indirilip merkezi bir dijital kütüphanede saklanan kopyalarla yapılan eğitim ihlal sayıldı ve dava 1,5 milyar dolarlık bir uzlaşmayla kapandı.
Boran'ın en iyi belgelenmiş örnek olarak gösterdiği "Project Panama" kapsamında, bir yüklenici kitapların ciltlerini hidrolik kesicilerle çıkarıp sayfaları taradı; dijital dosyalar şirkete teslim edilirken basılı kitaplar geri dönüşüme gönderildi. Bir tedarikçi teklifinde altı ayda 500 bin ile 2 milyon arasında kitabın işlenmesi öngörülüyordu.
Çözüm önerisi: toplu lisans
İnovasyon ile yazar ve yayıncı haklarının birbirine alternatif olmadığını vurgulayan Boran, lisanslamanın hak sahiplerine öngörülebilir gelir, geliştiricilere ise hukuki güvence sağlayacağını savundu. Örnek olarak ABD'deki Copyright Clearance Center'ın gönüllü ve münhasır olmayan toplu lisans modelini gösterdi.
Avrupa'da ise Münih Bölge Mahkemesi, müzik telif kuruluşu GEMA'nın davalarında modelin eserleri "ezberleyip" çıktılarda tanınır biçimde yeniden üretmesini çoğaltma olarak değerlendirdi. Konuda bağlayıcı bir içtihat için Avrupa Birliği Adalet Divanının Macaristan'dan gönderilen Like Company-Google davasındaki kararı bekleniyor.
Türkiye'de durum farklı
Boran'a göre Türkiye'de 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, eserin her türlü yöntemle çoğaltılmasını eser sahibinin münhasır hakkı sayıyor ve AB'deki metin ve veri madenciliği istisnasının bir karşılığı bulunmuyor. Bir kitabı satın almak yalnızca onu yeniden satma ya da hediye etme imkânı veriyor, taranarak çoğaltılmasına izin vermiyor.
Boran, yapay zeka şirketlerine eğitim verileri konusunda şeffaflık yükümlülüğü getirilmesini, yayınevlerinin olağandışı toplu siparişleri kayıt altına almasını ve uygulanabilir bir toplu lisanslama sistemi kurulmasını önerdi. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütünün fikri mülkiyet ve yapay zeka konulu ilk Küresel Forumu 9-10 Kasım 2026'da Cenevre'de toplanacak.
